Reconstructie Bibliotheek Jacob Anton Schorer (1866-1957)

In het najaar van 1999 is de Tweede Kamer akkoord gegaan met de toekenning van 200.000 gulden aan IHLIA.
Dit bedrag werd toegekend in het kader van de verdeling van de vierde tranche van de goudpool uit het Project Tegoeden Tweede Wereldoorlog van het ministerie van VWS, 'bestemd voor projecten gericht op slachtoffers van de nazi-vervolging die gericht was op vernietiging'.
Het geld was bedoeld voor het conserveren en etaleren van beider historische homo/lesbische boekencollecties en de reconstructie van de bibliotheek van het Nederlandsch Wetenschappelijk Humanitair Komitee (NWHK), beter bekend als de Schorerbibliotheek.

Jacob Anton Schorer
Jacob Anton Schorer werd op 1 maart 1866 in Heinkenszand op Zuid-Beveland geboren uit een oud bekend Zeeuws geslacht. Hij studeerde in Leiden rechten en promoveerde in 1897 op het proefschrift ´De geschiedenis der calamiteuse polders in Zeeland tot het reglement van 1791´. Nadien vestigde mr. Schorer zich te Middelburg als advocaat en procureur, waar zijn vader reeds substituut griffier en vice-president van de rechtbank was. Niets wees er toen op dat de jonge jurist Jhr. mr. J.A. Schorer Nederlands eerste homo-activist zou worden. Hij ambieerde aanvankelijk een rechterlijke loopbaan, maar vestigde zich in 1903 in Berlijn om zich in de seksuologie te verdiepen op het ´Institut für Sexualwissenschaft.

Het NWHK
In 1907 staat Schorer's naam bij de bestuursleden van het Wissenschaftlich Humanitäres Komitee (WHK), die een petitie bij de Duitse Rijksdag indienden ter wijziging van §175 (het Duitse strafwetartikel tegen homoseksualiteit). Schorer was toen één van de naaste medewerkers van Dr. Magnus Hirschfeld. In 1910 keerde Schorer naar Nederland terug. In 1909 werd in de Tweede Kamer een wetsontwerp tot bestrijding van zedeloosheid ingediend door minister Nelissen. Dit wetsontwerp werd door zijn opvolger minister Regout in 1910 in ongunstige zin gewijzigd voor 'homophielen' en werd in 1911 met een kleine meerderheid door de Tweede Kamer aangenomen.
Het voor homo's discriminerende artikel 248bis Wetboek van Strafrecht werd het eerste bestrijdingsobject voor Schorer´s Nederlandse activiteiten. Hij richtte daartoe het ´Nederland Wetenschappelijk Humanitair Komitee´ (NWHK) op en verkreeg de steun en medewerking van slechts een handjevol medestanders, zoals dr. L.S.A.M. von Römer, dr. A. Aletrino en de schrijver M.J.J. Exler.
Het NWHK was in feite een belangenorganisatie voor homoseksuelen, die streed voor de gelijkberechtiging van homoseksuelen door het geven van voorlichting over homoseksualiteit onder het motto per scientiam ad justitiam (door wetenschap tot rechtvaardigheid). Daartoe had Schorer een bibliotheek aangelegd van wetenschappelijke werken over (homo)seksualiteit en bellettrie waarin homoseksualiteit op de een of andere manier werd gethematiseerd.

Schorer stelde deze unieke collectie ter beschikking aan onderzoekers en andere geïnteresseerden. In de bestaande bibliotheken was destijds nauwelijks informatie te vinden over homoseksualiteit of weigerde men die ter beschikking te stellen. Dankzij de in 1922 uitgegeven catalogus en de vanaf 1926 verschenen aanvullingen weten wij nu hoeveel er reeds voor de Tweede Wereldoorlog over homoseksualiteit is geschreven, vooral in Duitsland en Frankrijk, vaak in kleine oplagen gedrukt en daardoor meestal zeer lastig terug te vinden.

De Tweede Wereldoorlog
Toen de Duitsers op 10 mei 1940 Nederland binnenvielen, besloot Schorer het NWHK op te heffen en het archief te vernietigen. Niet lang daarna haalden de Duitsers de gehele bibliotheek, die toen 1880 werken bevatte en na de liquidatie van het NWHK in Schorers privébezit was overgaan, weg. (Zeven jaar eerder hadden de nazi's het in Berlijn gevestigde Institut für Sexualwissenschaft van Magnus Hirschfeld leeggehaald. De bibliotheek, met meer dan 20.000 boeken op het gebied van (homo)seksualiteit ging in vlammen op.) Op de protesten en requesten van Schorer werd niet gereageerd. Uit brieven van Schorer blijkt dat hij nog lang gehoopt heeft de bibliotheek terug te krijgen. Eventueel wilde hij deze wel afstaan aan de Koninklijke (toen Nationale) Bibliotheek of een van de universiteitsbibliotheken. Pas in 1942, na een bezoek aan het ministerie van onderwijs, kwam hij te weten dat de bibliotheek richting Berlijn was afgevoerd. Na de oorlog werd Schorers oorlogsschadeclaim op grond van roof van zijn bibliotheek afgewezen en op zijn vraag naar de gronden daarvoor kreeg hij geen antwoord. Tot op heden is de bibliotheek onvindbaar.

Jaap van Leeuwen
Kort na de oorlog schreef Schorer dat de verloren gegane bibliotheek voor zover mogelijk weer opgebouwd zou worden, maar zelf had hij daarvoor de leeftijd niet meer, noch de energie, noch het geld. Dat werk werd ter hand genomen door Jaap van Leeuwen. Van Leeuwen, één van de oprichters van het COC, die Schorer voor de oorlog al zeer behulpzaam was geweest bij het collectioneren, al is zijn doel, het levenswerk van Schorer in ere te herstellen, slechts ten dele gelukt. Behalve zijn inspanningen voor de opbouw van de COC-bibliotheek, legde hij een grote privécollectie aan. 'Als ik weg ben, is dat allemaal voor het COC', zei hij regelmatig.

De Van Leeuwenbibliotheek
Maar bij zijn dood in 1978 bleek er niets geregeld te zijn. De toenmalig algemeen secretaris van het COC, Rob Tielman, heeft de bijzondere collectie op het sterfbed van Van Leeuwen weten te redden uit handen van de familie die niet zoveel ophad met homoseksualiteit.
De collectie werd de basis van de Van Leeuwenbibliotheek, waarin ook het oude boekenbezit van het COC en de bibliotheek en het documentatiesysteem van de Stichting Dialoog werden ondergebracht. Deze collectie beslaat de periode 1870-1970.
De Van Leeuwen Bibliotheek vond aanvankelijk onderdak in het pand aan Keizersgracht 10, waar een aantal organisaties op het gebied van bibliotheek en documentatie voor de vrouwenbeweging gehuisvest waren, maar werd in 1988 overgedragen aan Homodok. In 1996 kreeg Homodok ook het beheer over de actuele bibliotheek (na 1970 verschenen boeken) van het COC. Door de integratie van de Van Leeuwenbibliotheek en de COC-bibliotheek met de eigen collectie boeken, grijze literatuur, periodieken, pamfletten, affiches, knipsels, beeldmateriaal en archieven van IHLIA-Homodok, bevindt zich nu een unieke verzameling homosexualia onder één dak. Niet zonder reden kan IHLIA-Homodok zich nu als de erfgenaam van jonkheer Schorer en Jaap van Leeuwen beschouwen.

Reconstructie Schorerbibliotheek
Met de in 1999 verkregen subsidie uit het Project Tegoeden Tweede Wereldoorlog van het ministerie van VWS is een start gemaakt met de reconstructie van de Schorerbibliotheek.
Daarbij is duidelijk geworden dat het bewaard gebleven deel van de bibliotheek veel kleiner is dan aanvankelijk werd gedacht. Er is daarom meer tijd en geld nodig om de doelstelling te bereiken.
Voor de fysieke reconstructie van de bibliotheek moet een deel van de boeken die reeds beschikbaar zijn worden gerestaureerd en moeten boeken die nog aan de collectie ontbreken worden aangeschaft. Waar dit niet mogelijk of te kostbaar is kunnen digitale kopieën worden gemaakt om de collectie te completeren. Deze zouden via internet voor eenieder beschikbaar gesteld kunnen worden, waardoor de toegankelijkheid wordt vergroot.
De Commissie Rechtsherstel Homoseksuelen Tweede Wereldoorlog is van mening dat het van cultureel belang is de collectie te reconstrueren en voor een breed publiek toegankelijk te maken. De commissie adviseert voor dit project een bedrag van maximaal € 128.000 beschikbaar te stellen.

Omvang Schorerbibliotheek
De catalogus van de Schorerbibliotheek bevatte zowel boeken, grijze literatuur, tijdschriften als tijdschriftartikelen. Van de boeken, grijze literatuur en tijdschriften is een database gemaakt. De tijdschriftartikelen zijn tot nu toe buiten beschouwing gebleven. De werken waarvan een complete titelbeschrijving kon worden gemaakt, zijn toegevoegd aan de IHLIA-database, met vermelding van de eventuele vindplaats in Nederland of daarbuiten.
De Schorerbibliotheek had de volgende omvang: 1885 werken, waaronder 40 tijdschrifttitels. Van deze 1885 werken zijn inmiddels 770 werken aanwezig bij IHLIA, waarvan 250 werken verkregen zijn via het in 2002 afgesloten project om de Schorerbibliotheek te reconstructuren.
1115 werken zijn niet aanwezig bij IHLIA. Van deze werken zijn 518 werken elders in Nederland aanwezig en 276 werken in het buitenland (Bibliothèque Nationale de France, Library of Congress, Deutsche Bücherei Leipzig en Gemeinsamer Bibliotheksverbund). Van 321 werken, waarvan 27 tijdschrifttitels, is geen vindplaats bekend.
Daarnaast bevindt een groot deel van de op dit moment aanwezige boeken zich in een slechte fysieke toestand en dienen nodig ontzuurd en gerestaureerd te worden.

Schorer Boeken heeft een biografie van jhr. Jacob Anton Schorer gepubliceerd

   Jonkheer mr. Jacob Anton Schorer (1866-1957) :  Een biografie van  homoseksualiteit / Theo van der Meer.